दिवाळीचा फराळ आणि ज्योतिषीय ग्रहयोगांची अनोखी सांगड!

दिवाळीचा फराळ आणि ज्योतिषीय ग्रहयोगांची अनोखी सांगड! 

भारतीय संस्कृतीत प्रत्येक सणाला धार्मिक, आध्यात्मिक आणि आरोग्यविषयक महत्त्व आहे. आपल्या पूर्वजांनी सण-उत्सवांची रचना केवळ परंपरा म्हणून केली नाही, तर बदलते ऋतुमान, मानवी शरीराची गरज, आहारपद्धती आणि निसर्गचक्र यांचा विचार करून केली आहे. दिवाळी हा आनंद, प्रकाश, मांगल्य आणि समृद्धीचा सण. या सणात दिव्यांच्या रोषणाईसोबतच घराघरांत तयार होणाऱ्या फराळाला विशेष महत्त्व असते. लाडू, करंजी, चकली, शेव, अनारसे, चिवडा अशा विविध पदार्थांनी दिवाळीचा आनंद द्विगुणित होतो. मात्र, या फराळाची ज्योतिषशास्त्रातील ग्रहयोगांशी सांगड घातली, तर त्यामागील एक वेगळीच संकल्पना समोर येते.

ज्योतिषशास्त्रानुसार फराळातील प्रत्येक पदार्थाचा रंग, चव, स्वरूप आणि त्यासाठी वापरले जाणारे घटक विशिष्ट ग्रहांशी संबंधित मानले जातात. त्यामुळे दिवाळीचा फराळ हा केवळ जिभेचे चोचले पुरवणारा नसून आनंद, आरोग्य, समाधान आणि समृद्धीचे प्रतीक मानला जातो.दिवाळीच्या फराळातील करंजी म्हणजे गोडव्याचा आणि आकर्षकतेचा सुंदर संगम. बाहेरून पांढरी, सुबक आकाराची आणि आतून खोबरे, साखर किंवा गुळाच्या गोड सारणाने भरलेली करंजी शुक्र ग्रहाचे प्रतीक मानली जाते. शुक्र हा ऐश्वर्य, सौंदर्य, प्रेम, कला, वैभव आणि भौतिक सुखांचा कारक मानला जातो. त्यामुळे करंजीचा संबंध सुख-समृद्धी आणि आनंदाशी जोडला जातो.

अनारसे : सूर्य आणि मंगळ ग्रहाची ऊर्जा

तांदूळ आणि गूळ यांपासून तयार होणारे अनारसे हा दिवाळी फराळातील पारंपरिक पदार्थ आहे. गुळाचा रंग, त्यातील गोडवा आणि ऊर्जादायी गुणधर्म यांचा संबंध सूर्य आणि मंगळ ग्रहाशी जोडला जातो. सूर्य हा तेज, आत्मविश्वास, आरोग्य आणि नेतृत्वाचा कारक मानला जातो, तर मंगळ हा ऊर्जा, धैर्य, साहस आणि उत्साहाचे प्रतीक आहे. त्यामुळे अनारसे हे ऊर्जा आणि उत्साहाचे प्रतीक मानले जातात.

ऋतुमानानुसार फराळाचे आरोग्यदायी महत्त्व

दिवाळीचा काळ हा शरद ऋतू संपून हेमंत ऋतूची चाहूल लागण्याचा काळ असतो. वातावरणातील बदलाचा परिणाम मानवी शरीरावरही होत असतो. आयुर्वेदानुसार या काळात शरीरातील वातदोष वाढण्याची शक्यता असते, तर हेमंत ऋतूमध्ये जठराग्नी म्हणजेच पचनशक्ती अधिक प्रबळ होते.

दिवाळीचा फराळ हा एकट्याने खाण्यापेक्षा इतरांना वाटण्यात अधिक आनंद असतो. शेजारी-पाजारी, नातेवाईक, मित्रमंडळी यांना फराळाचे ताट देऊन शुभेच्छा दिल्या जातात. या परंपरेतून आपुलकी, प्रेम, जिव्हाळा आणि सामाजिक बांधिलकी अधिक दृढ होते. ज्योतिषशास्त्रात सुख, कुटुंब आणि घरगुती आनंद यांचा संबंध चतुर्थ स्थानाशी जोडला जातो. फराळ वाटण्याची परंपरा ही या आनंददायी भावनेचे प्रतीक मानता येते.

लक्ष्मीपूजन आणि फराळाचे आध्यात्मिक महत्त्व

दीपावलीच्या काळात लक्ष्मीपूजनाला विशेष महत्त्व आहे. माता लक्ष्मी ही धन, वैभव, ऐश्वर्य आणि समृद्धीची देवता मानली जाते, तर कुबेर हे धनाचे अधिपती मानले जातात. घरात स्वच्छता, पवित्रता, दिव्यांची रोषणाई आणि सुगंधी फराळाचा दरवळ यामुळे उत्सवाचे वातावरण प्रसन्न होते. पारंपरिक श्रद्धेनुसार फराळाचा नैवेद्य देवी लक्ष्मीला अर्पण केला जातो. या काळात शुक्र ग्रहाचा संबंध ऐश्वर्य आणि भौतिक सुखांशी जोडला जात असल्याने लक्ष्मी-कुबेर पूजनाला विशेष महत्त्व दिले जाते.

लक्ष्मीपूजनाच्या वेळी पुढील मंत्राचा जप केला जातो.कणकेच्या करंजीत दडलाय शुक्राचा तो थाट,

खमंग चकलीच्या वेढ्यात शनीची सोपी होई वाट.

बेसनाच्या लाडूवर गुरुची लाभे कृपादृष्टी,

तृप्त होई फराळाने ही अवघी सृष्टी...॥१॥

गुळाच्या अनारशात दिसे सूर्याचे ते तेज,

मंगळाच्या ऊर्जेने सजली फराळाची मेज.

ऋतू बदलाचा हा उत्सव, आरोग्याचा हा सण,

ग्रहयोगांच्या साथीने प्रसन्न होई मन...॥२॥

सुवास दरवळे अंगणी, उजळली दिव्यांची माळ,

नात्यांमधला गोडवा वाढवी दिवाळीचा फराळ.

लक्ष्मीच्या पावलांनी यावी सुखाची ती लाट,

ग्रहांच्या शुभ योगाने सुकर होवो यशाची वाट...॥३॥

दिवाळीचा फराळ म्हणजे आपल्या संस्कृतीचा गोडवा, ऋतुमानाशी जुळवून घेतलेली आहारपरंपरा, कुटुंबातील प्रेम आणि सामाजिक एकतेचा सुंदर आविष्कार आहे. ज्योतिषशास्त्रातील ग्रहयोगांची प्रतीकात्मक सांगड आणि आयुर्वेदातील ऋतूचर्येचे महत्त्व समजून घेतल्यास या परंपरेमागील सांस्कृतिक समृद्धी अधिक प्रकर्षाने जाणवते. परंपरा जपूया, आरोग्य सांभाळूया आणि आनंदाने दिवाळी साजरी करूया!

आपणा सर्वांना दीपावलीच्या हार्दिक शुभेच्छा! फराळाचा आस्वाद घ्या आणि आनंदी, निरोगी राहा!

लेखिका : ज्योतिषाचार्य डॉ. सौ. सृष्टी मोरे (पंडित)

सृष्टी ॲस्ट्रो गुरुकुल, कोल्हापूर

ज्योतिषशास्त्र, वास्तुशास्त्र, मानसोपचार समुपदेशन व आध्यात्मिक प्रशिक्षक, अभ्यासक, लेखिका आणि मार्गदर्शक.

अनुभव : २२ वर्षांहून अधिक

संपर्क : ९६३७१२५११९