दिवाळीच्या फराळाची चव, परंपरेचा ठेवा अन् आरोग्याचा मेळ!
गोडधोड पदार्थांमागील धार्मिक-ऐतिहासिक संदर्भ, रंजक कथा आणि फराळ बिघडू नये यासाठी खास पाककृती टिप्स
दिवाळी म्हटले की डोळ्यांसमोर येतात ते लखलखते दिवे, आकाशकंदील, रंगीबेरंगी रांगोळ्या आणि घराघरांतून दरवळणारा फराळाचा सुगंध! महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेत दिवाळीचा फराळ हा केवळ खाद्यपदार्थांचा उत्सव नसून आनंद, आपुलकी, आदरातिथ्य आणि कौटुंबिक एकोप्याचे प्रतीक आहे. दिवाळीच्या दिवसांत घराघरांत गोड आणि तिखट पदार्थांची लगबग सुरू होते. सुगरणींच्या हातून तयार होणारे चकली, चिवडा, करंजी, अनारसे, लाडू, शंकरपाळे असे विविध पदार्थ सणाची रंगत अधिकच वाढवतात. या फराळाला पिढ्यान्‌पिढ्यांची परंपरा, काही धार्मिक समजुती, ऐतिहासिक संदर्भ आणि अनेक रंजक कथांची जोड लाभली आहे.
बुंदीचे आणि मोतीचूर लाडू : हरभऱ्याच्या पिठापासून तयार केलेली बारीक बुंदी साखरेच्या पाकात भिजवून त्याचे लाडू वळले जातात. मोतीचूर लाडूची बारीक दाणेदार रचना आणि रसाळ चव विशेष आकर्षण ठरते. लक्ष्मीपूजनाच्या नैवेद्यातही या लाडूंना महत्त्वाचे स्थान असते.
करंजी : मैदा किंवा रव्याच्या पारीत खोबरे, खसखस, साखर आणि सुका मेवा यांचे सारण भरून तयार होणारी करंजी म्हणजे दिवाळीच्या फराळातील खास मेजवानी. चंद्रकोरीसारखा आकार आणि खुसखुशीत आवरण हे तिचे वैशिष्ट्य आहे.
अनारसे : तांदूळ काही दिवस भिजवून, सावलीत सुकवून त्याचे पीठ तयार केले जाते. त्यात गूळ मिसळून तयार केलेल्या अनारशावर खसखस लावून तो तळला जातो. त्याला पडणारी सुंदर जाळी आणि विशिष्ट गोड चव यामुळे अनारसा हा पारंपरिक फराळातील मानाचा पदार्थ ठरतो.
दिवाळीचा फराळ हा केवळ जिभेचे चोचले पुरवणारा नसून त्याला धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक परंपरांचीही जोड आहे. अनेक घरांमध्ये विशिष्ट पदार्थ देवतांच्या नैवेद्यासाठी तयार करण्याची प्रथा आजही जपली जाते.
अनारसा आणि भगवान विष्णू : काही धार्मिक परंपरांमध्ये अनारसा हा भगवान विष्णूंना प्रिय मानला जातो. अधिक मासात किंवा विशेष धार्मिक प्रसंगी अनारशाचा नैवेद्य अर्पण करण्याची प्रथा काही ठिकाणी आढळते. तांदूळ आणि गुळापासून तयार होणारा हा पदार्थ कौशल्य आणि संयमाची परीक्षा घेणारा मानला जातो.
लाडू आणि गणपती बाप्पा : मोदकांप्रमाणेच लाडूही गणपती बाप्पाच्या नैवेद्यात महत्त्वाचे मानले जातात. दिवाळीत लक्ष्मीपूजनाच्या वेळी बेसनाचे किंवा बुंदीचे लाडू नैवेद्य म्हणून ठेवण्याची परंपरा अनेक घरांमध्ये आहे.
करंजी आणि महालक्ष्मी : करंजीला काही ठिकाणी देवीच्या नैवेद्याशी जोडले जाते. तिच्या चंद्रकोरीसारख्या आकारामुळे तिला विशेष सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. देवीच्या पूजेनंतर पाच किंवा अकरा करंज्या सुवासिनींना वाण म्हणून देण्याची प्रथाही काही भागांत दिसून येते.
आज आपण ज्या पदार्थांना मराठमोळ्या फराळाचा अविभाज्य भाग मानतो, त्यांच्या पाकपरंपरेचा प्रवास भारतातील विविध प्रांतांशी जोडलेला आहे.
चकलीचे दाक्षिणात्य नाते : चकलीचा संबंध दक्षिण भारतातील 'मुरुक्कू' या पारंपरिक पदार्थाशी जोडला जातो. महाराष्ट्रात डाळी आणि तांदळाच्या भाजणीचा वापर करून चकलीला स्वतंत्र चव आणि ओळख प्राप्त झाली.
करंजी आणि गुजिया : उत्तर प्रदेशात याच प्रकारच्या पदार्थाला 'गुजिया', बिहारमध्ये 'पुरुकिया' तर काही भागांत 'कुसली' असे म्हटले जाते. वेगवेगळ्या प्रांतांत नाव, सारण आणि बनवण्याची पद्धत बदलत असली तरी गोड सारण भरलेली पारी ही त्याची समान ओळख आहे.
लाडूंचा ऐतिहासिक प्रवास : प्राचीन भारतीय आहार आणि औषधपरंपरेत तीळ, गूळ, मध यांचे मिश्रण पौष्टिक खाद्य किंवा औषधी स्वरूपात वापरले जात असे. कालांतराने त्यात तूप, सुका मेवा आणि इतर घटकांची भर पडली आणि लाडूंचे अनेक प्रकार विकसित झाले.
फराळ शब्दाचा अर्थ : 'फराळ' या शब्दाचा संबंध 'फलाहार' या शब्दाशी जोडला जातो, असे मानले जाते. पूर्वी उपवासाच्या वेळी घेतले जाणारे हलके अन्न किंवा फळाहार याला महत्त्व होते. कालांतराने महाराष्ट्रात फराळ या संकल्पनेला सणासुदीच्या विविध गोडधोड आणि खमंग पदार्थांचे स्वरूप प्राप्त झाले.
चकली नेहमी मध्यम आचेवर तळावी. मोठ्या आचेवर तळल्यास ती बाहेरून लालसर होते; मात्र आतून कच्ची राहू शकते.
२. अनारसे तेलात विरघळू नयेत म्हणून
तांदूळ तीन दिवस भिजवल्यानंतर सावलीत सुकवावेत. पूर्ण कोरडे न करता किंचित ओलसर असतानाच दळल्यास पीठ चांगले तयार होते.
गुळाचे प्रमाण योग्य ठेवावे. साधारण एका वाटी तांदळाच्या पिठासाठी पाऊण वाटी गूळ हे एक प्रमाण वापरले जाते; मात्र तांदळातील ओलावा आणि गुळाच्या प्रकारानुसार बदल करावा.
अनारसा तेलात सोडताना खसखस लावलेली बाजू वर ठेवावी. त्यावर झाऱ्याने गरम तेल हलके उडवावे. अनारसा उलटून तळू नये.
३. करंजी खुसखुशीत होण्यासाठी
मैद्याच्या पिठात योग्य प्रमाणात कडकडीत गरम साजूक तुपाचे मोहन घालावे.
खोबऱ्याचे सारण व्यवस्थित भाजून घ्यावे. त्यात ओलावा राहिल्यास करंजी लवकर नरम पडू शकते.
करंजीच्या कडा पाणी किंवा दुधाचा हलका हात लावून घट्ट बंद कराव्यात. त्यामुळे तळताना सारण बाहेर येणार नाही.
पोह्यांचा चिवडा तयार करण्यापूर्वी पोहे हलके भाजून किंवा गरम करून घ्यावेत.
शेव तयार करताना बेसनात थोडे तांदळाचे पीठ मिसळल्यास काही पाककृतींमध्ये शेव अधिक कुरकुरीत होते.
चिवडा पूर्ण थंड झाल्यानंतरच हवाबंद डब्यात भरावा.
५. बेसनाचे लाडू चविष्ट होण्यासाठी
बेसन मंद आचेवर सतत हलवत खमंग भाजावे. घाई केल्यास बेसन कच्चे राहू शकते.
बेसन पूर्ण थंड झाल्यानंतरच त्यात पिठीसाखर मिसळावी.
वेलची पूड आणि जायफळ यांचा योग्य वापर केल्यास लाडूंचा सुगंध आणि चव वाढते.
६. रव्याचे लाडू मऊ होण्यासाठी
रवा तुपावर मंद आचेवर व्यवस्थित भाजून घ्यावा.
साखरेचा पाक जास्त घट्ट करू नये. पाक अतिशय घट्ट झाल्यास लाडू कडक होऊ शकतात.
पाकाचे प्रमाण आणि रव्याचे प्रमाण योग्य ठेवल्यास लाडू मऊ आणि दाणेदार होतात.दिवाळीचा फराळ म्हणजे केवळ गोडधोड पदार्थांची मेजवानी नाही, तर आपल्या संस्कृतीचा, परंपरेचा आणि कुटुंबातील प्रेमाच्या नात्यांचा गोडवा आहे. आजच्या आधुनिक काळात बाजारात तयार फराळाचे अनेक पर्याय उपलब्ध असले तरी घरच्या सुगरणींच्या हाताने तयार झालेल्या चकली, करंजी, अनारसे आणि लाडूंची चव काही औरच असते.
फराळ बनवताना घरातील ज्येष्ठांकडून शिकलेल्या पाककृती पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे, पारंपरिक पदार्थांचे महत्त्व समजून घेणे आणि त्याचबरोबर आरोग्याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. कारण दिवाळीचा खरा आनंद हा केवळ पदार्थांच्या गोडव्यात नसून एकत्र येण्यात, आनंद वाटण्यात आणि परंपरेचा वारसा जपण्यात आहे.
चला तर मग, यंदाच्या दिवाळीत परंपरेचा सुगंध, फराळाची खमंग चव आणि आरोग्याची जाणीव यांचा सुंदर संगम साधूया!
लेखिका : ज्योतिषाचार्य डॉ. सौ. सृष्टी मोरे (पंडित)
सृष्टी ॲस्ट्रो गुरुकुल, कोल्हापूर
ज्योतिषशास्त्र, वास्तुशास्त्र, मानसोपचार समुपदेशन व आध्यात्मिक प्रशिक्षण क्षेत्रातील अभ्यासक, प्रशिक्षक, मार्गदर्शक व लेखिका.
अनुभव : २२ वर्षांहून अधिक
मोबाईल : ९६३७१२५११९
إرسال تعليق