ऋतुबदलाचा आरोग्यमंत्र सांगणारी कडपंचमीची परंपरा!
दिवाळीच्या मंगलपर्वातील कार्तिक शुद्ध पंचमीला पांडव पंचमी म्हणून ओळखले जाते. पांडवांच्या शौर्याचे, धर्मनिष्ठेचे आणि संघर्षातून मिळवलेल्या विजयाचे स्मरण करून देणारा हा दिवस आहे. महाराष्ट्रात या दिवसाला कडपंचमी असेही म्हणतात, तर गुजरातमध्ये लाभपंचमी आणि जैन धर्मात ज्ञानपंचमी म्हणून साजरा केला जातो. धार्मिक श्रद्धा, पारंपरिक पूजाविधी, आरोग्यदायी आहार आणि जीवनमूल्यांचा सुंदर संगम या सणामध्ये पाहायला मिळतो.
पांडव पंचमीची पौराणिक पार्श्वभूमी
महाभारतानुसार, द्यूतामध्ये पराभूत झाल्यानंतर पांडवांना बारा वर्षांचा वनवास आणि एक वर्षाचा अज्ञातवास भोगावा लागला. हा कठीण काळ पूर्ण केल्यानंतर पांडवांनी पुन्हा आपले अस्तित्व प्रस्थापित केले. भगवान श्रीकृष्णाच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी अन्यायाविरुद्ध संघर्ष केला आणि धर्माच्या बाजूने उभे राहून विजय मिळवला.
पांडवांच्या शौर्याचे, धैर्याचे, एकजुटीचे आणि धर्मनिष्ठेचे स्मरण म्हणून कार्तिक शुक्ल पंचमीला पांडव पंचमी साजरी केली जाते, अशी धार्मिक परंपरा आहे. पांडवांसारखे शूर, सत्यवादी, धर्मप्रिय आणि कर्तव्यनिष्ठ गुण घरातील मुलांमध्ये विकसित व्हावेत, तसेच कुटुंबात सुख-समृद्धी नांदावी, या भावनेतून या दिवशी पांडवांची पूजा केली जाते.
पांडव पंचमीचे धार्मिक महत्त्व आणि पूजाविधी
पांडव पंचमीच्या दिवशी घरातील महिला विशेष पूजा आणि व्रत करतात. कुटुंबातील सुख-शांती, समृद्धी आणि गुणी संततीसाठी प्रार्थना केली जाते.
१. गोमयापासून पाच पांडवांची प्रतीके : या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान केले जाते. घराच्या दारासमोर सुंदर रांगोळी काढली जाते. त्यानंतर पाटावर किंवा चौरंगावर पाच पाने ठेवून त्यावर ताज्या गाईच्या शेणाचे किंवा सुपारीचे पाच गोळे ठेवले जातात. हे पाच गोळे पाच पांडवांचे प्रतीक मानले जातात.
२. निवडुंगाच्या दिव्यांची परंपरा : या पाच प्रतीकांवर निवडुंगाचे काटेरी दिवे लावण्याची काही भागांत प्रथा आहे. त्यापैकी एक मुख्य दिवा घरातील जलस्थानाजवळ म्हणजे पाण्याच्या माठाजवळ ठेवला जातो. या विधीतून मांगल्य आणि समृद्धीची प्रार्थना केली जाते.
३. नैवेद्य आणि पूजा : पांडव आणि भगवान श्रीकृष्ण यांची षोडशोपचार पूजा करून त्यांना लोणी आणि खडीसाखरेचा विशेष नैवेद्य दाखवला जातो. त्यानंतर कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना केली जाते.
४. महाभारताचे पठण : या दिवशी घरात महाभारतातील पांडवांच्या शौर्याच्या, पराक्रमाच्या आणि धर्मनिष्ठेच्या कथा सांगितल्या जातात. मुलांना पांडवांचे आदर्श गुण समजावून सांगण्याची ही एक चांगली परंपरा आहे.
कडपंचमी का म्हणतात?
महाराष्ट्रात कार्तिक शुद्ध पंचमीला कडपंचमी असेही म्हटले जाते. दिवाळीच्या दिवसांत आपण विविध प्रकारचे गोड पदार्थ, तळलेले पदार्थ आणि फराळाचे सेवन करतो. त्यामुळे पचनसंस्थेवर ताण येऊ नये आणि आहारात समतोल राखला जावा, या पारंपरिक विचारातून या दिवशी कडू चवीच्या पदार्थांना विशेष महत्त्व दिले जाते.
या दिवशी घराघरांत कारल्याची भाजी, मेथीची भाजी आणि इतर कडवट चवीचे पदार्थ आवर्जून बनवले जातात. कडू चवीचे पदार्थ आहारात समाविष्ट करण्यामागे आरोग्याची काळजी घेण्याची पारंपरिक भावना आहे. त्यामुळे या दिवसाला कडपंचमी हे नाव प्राप्त झाले, असे सांगितले जाते.
ज्ञानपंचमी आणि लाभपंचमीचे महत्त्व
ज्ञानपंचमी : जैन धर्मातील धार्मिक महत्त्व
जैन धर्मात कार्तिक शुक्ल पंचमीला ज्ञानपंचमी म्हणून साजरे केले जाते. या दिवशी ज्ञान, विद्या आणि धार्मिक ग्रंथांचे पूजन केले जाते. सरस्वती देवीची आराधना करून ज्ञानप्राप्तीची प्रार्थना केली जाते. धार्मिक ग्रंथांचे वाचन, लेखनसाहित्याचे पूजन आणि ज्ञानाच्या महत्त्वाचा प्रसार या दिवशी केला जातो. जैन परंपरेत हा दिवस ज्ञानाराधनेचा विशेष दिवस मानला जातो.
लाभपंचमी : गुजरातमधील व्यापारी परंपरा
गुजरातमध्ये या दिवसाला लाभपंचमी किंवा सौभाग्य पंचमी असे म्हणतात. व्यापारी वर्गासाठी हा दिवस अत्यंत शुभ मानला जातो. दिवाळीनंतर नवीन व्यावसायिक वर्षाची सुरुवात करण्यासाठी व्यापारी या दिवशी नवीन खाती किंवा खतावणी उघडतात. नवीन व्यवसाय सुरू करणे, दुकानांचे व्यवहार प्रारंभ करणे आणि आर्थिक प्रगतीसाठी पूजा करणे अशा परंपरा पाळल्या जातात.
व्यवसायात भरभराट व्हावी, आर्थिक लाभ मिळावा आणि वर्षभर व्यापारात बरकत राहावी, या भावनेतून या दिवशी नवीन वहीवर किंवा खतावणीवर डाव्या बाजूला 'शुभ' आणि उजव्या बाजूला 'लाभ' लिहून स्वस्तिक काढण्याची प्रथा आहे.
पांडव पंचमीचे आजच्या काळातील सामाजिक महत्त्व
पांडव पंचमी हा केवळ धार्मिक विधींचा दिवस नसून एकजूट, संयम, धैर्य आणि संघर्षातून मिळालेल्या विजयाचा उत्सव आहे. महाभारतातील पांडवांनी अनेक संकटांना सामोरे जाताना एकमेकांची साथ सोडली नाही. भगवान श्रीकृष्णाच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी धर्म आणि नीतीचा मार्ग स्वीकारला.
आजच्या काळातही पांडवांच्या जीवनातील अनेक गुण आत्मसात करण्याची गरज आहे. कुटुंबात एकजूट, समाजात बंधुभाव, संकटसमयी संयम आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे धैर्य या मूल्यांची आठवण पांडव पंचमी करून देते.
या दिवशी गोमातेची सेवा करण्यालाही महत्त्व आहे. पांडवांची प्रतीके गाईच्या शेणापासून तयार केली जात असल्यामुळे गाईला हिरवा चारा, गूळ-पोळी खाऊ घालणे शुभ मानले जाते. गोसेवा, निसर्गाप्रती कृतज्ञता आणि पशुपक्ष्यांबद्दल प्रेम व्यक्त करण्याची ही परंपरा आहे.
पांडव पंचमीचा पारंपरिक आहार : कडपंचमीचा महाप्रसाद
दिवाळीच्या फराळामध्ये गोड, तळलेले आणि तेलकट पदार्थ मोठ्या प्रमाणात खाल्ले जातात. त्यामुळे या दिवशी आहारात साधे, पाचक आणि पौष्टिक पदार्थांचा समावेश करण्याची परंपरा आहे. कडपंचमीच्या निमित्ताने घराघरांत विविध पारंपरिक भाज्या आणि पदार्थ तयार केले जातात.
१. कारल्याची किंवा मेथीची भाजी : या दिवशी कारल्याची सुकी भाजी किंवा मेथीची भाजी बनवली जाते. कडू चवीचे हे पदार्थ पारंपरिक आहाराचा महत्त्वाचा भाग आहेत.
२. मिश्र भाज्यांची भाजी : हिवाळ्याच्या सुरुवातीला बाजारात उपलब्ध होणारी वांगी, ओला हरभरा, घेवडा, गाजर आणि इतर ताज्या भाज्या एकत्र करून पौष्टिक मिश्र भाजी बनवली जाते. ही भाजी बाजरीच्या भाकरीसोबत खाण्याची पद्धत काही भागांत आहे.
३. कढी आणि खिचडी : पोटाला हलका आहार मिळावा म्हणून मूगडाळीची खिचडी आणि ताकाची पाचक कढी तयार केली जाते. साधा, पौष्टिक आणि सहज पचणारा आहार घेण्यावर भर दिला जातो.
अशा पारंपरिक आहारपद्धतीतून ऋतुमानानुसार आहार बदलण्याची भारतीय संस्कृतीतील विचारसरणी दिसून येते.
भोजनाचे आध्यात्मिक महत्त्व
भारतीय संस्कृतीत अन्नाला पूर्णब्रह्म मानले गेले आहे. जेवण करण्यापूर्वी अन्नाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे आणि परमेश्वराचे स्मरण करणे ही आपली संस्कृती आहे. भोजनाच्या वेळी म्हटला जाणारा पुढील श्लोक त्याचे महत्त्व स्पष्ट करतो.
वदनी कवळ घेता नाम घ्या श्रीहरीचे।
सहज हवन होते नाम घेता फुकाचे॥
जीवन करी जीवित्वा अन्न हे पूर्णब्रह्म।
उदरभरण नोहे जाणिजे यज्ञकर्म॥
अर्थ : तोंडात अन्नाचा घास घेताना श्रीहरीचे नामस्मरण करावे. अन्नग्रहण करताना परमेश्वराचे स्मरण केल्याने ते एक पवित्र कर्म ठरते. हे अन्न आपल्या शरीराला जीवन आणि सामर्थ्य देते. अन्न हे पूर्णब्रह्म स्वरूप आहे. त्यामुळे जेवण करणे म्हणजे केवळ पोट भरणे नसून ते एक यज्ञकर्म आहे, अशी भावना या श्लोकातून व्यक्त होते.
भगवद्गीतेतील पुढील श्लोकही अन्नाच्या पवित्रतेचे आणि ब्रह्मस्वरूपाचे महत्त्व सांगतो.
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥
अर्थ : आपण जे अन्न ग्रहण करतो, ते ब्रह्मस्वरूप आहे. अन्न अर्पण करण्याची क्रिया, अर्पण केले जाणारे अन्न, हवन करणारा आणि हवनाची अग्नी या सर्व गोष्टी ब्रह्मस्वरूप आहेत. परमेश्वराचे स्मरण करून केलेले प्रत्येक कर्म पवित्र असते, असा या श्लोकाचा भावार्थ आहे.
परंपरेतून मिळणारा जीवनमूल्यांचा संदेश
पांडव पंचमीच्या निमित्ताने आपल्याला धर्म, सत्य, संयम, एकजूट आणि कर्तव्यनिष्ठेचे महत्त्व समजते. पांडवांच्या संघर्षातून मिळालेली प्रेरणा, कडपंचमीच्या आहारातून दिसणारी आरोग्याची काळजी, ज्ञानपंचमीमधून मिळणारे ज्ञानाचे महत्त्व आणि लाभपंचमीमधून मिळणारी व्यवसायवृद्धीची प्रेरणा या सर्व परंपरा भारतीय संस्कृतीची समृद्धी दर्शवतात.
सण-उत्सव हे केवळ पूजा-अर्चा आणि आनंद साजरा करण्यापुरते मर्यादित नसतात, तर ते आपल्या जीवनाला योग्य दिशा देणारे संस्कार असतात. पांडव पंचमीच्या निमित्ताने प्रत्येकाने आपल्या जीवनात सत्य, धर्म, एकजूट आणि सदाचाराचा स्वीकार करावा. घराघरांत सुख, शांती, आरोग्य आणि समृद्धी नांदो, हीच मंगलकामना!
लेखिका : ज्योतिषाचार्य डॉ. सौ. सृष्टी मोरे (पंडित)
सृष्टी ॲस्ट्रो गुरुकुल, कोल्हापूर
ज्योतिषशास्त्र, वास्तुशास्त्र, मानसोपचार समुपदेशन आणि आध्यात्मिक प्रशिक्षक, अभ्यासक, लेखिका व मार्गदर्शक
अनुभव : २२+ वर्षे
मोबाईल नंबर : ९६३७१२५११९
टिप्पणी पोस्ट करा