नरक चतुर्दशी : अभ्यंगस्नानातून आरोग्य, श्रद्धा आणि मांगल्याचा संदेश!!
पहाटेचा मंगलमय प्रकाश, सुवासिक उटण्याचा दरवळ, अंगाला तेलमर्दन, कारीट फोडण्याची परंपरा आणि यमदीपदान... दिवाळीतील नरक चतुर्दशी हा केवळ धार्मिक विधींचा दिवस नसून शरीरशुद्धी, मनःशुद्धी आणि वाईट प्रवृत्तींवर विजय मिळवण्याचा सांस्कृतिक संदेश देणारा सण आहे.
दिवाळीच्या मंगलपर्वातील नरक चतुर्दशीला हिंदू संस्कृतीत विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी सूर्योदयापूर्वी केले जाणारे अभ्यंगस्नान ही महाराष्ट्रातील एक प्राचीन आणि वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा आहे. पहाटे सुवासिक तेलाने शरीराला मालिश करून सुगंधी उटणे लावून स्नान केले जाते. या धार्मिक विधीतून शरीरासोबतच मनाचीही शुद्धी होते, अशी श्रद्धा आहे. अंधारावर प्रकाशाचा आणि वाईट प्रवृत्तींवर चांगुलपणाचा विजय हा या सणाचा मुख्य संदेश आहे.
नरकासुर वधाची पौराणिक कथा
पौराणिक कथेनुसार, प्राग्ज्योतिषपूरचा नरकासुर नावाचा राजा अत्यंत बलाढ्य आणि क्रूर होता. त्याने देव, गंधर्व आणि मानवांना त्रस्त केले होते. एवढेच नव्हे, तर त्याने १६ हजार १०० स्त्रियांना बंदी बनवून ठेवले होते. नरकासुराच्या अत्याचारांपासून मुक्तता मिळवण्यासाठी देवांनी भगवान श्रीकृष्णांकडे धाव घेतली.
कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीच्या दिवशी भगवान श्रीकृष्ण आणि त्यांची पत्नी सत्यभामा यांनी नरकासुराशी युद्ध करून त्याचा वध केला आणि बंदिवासात असलेल्या स्त्रियांची मुक्तता केली. नरकासुराचा वध झाल्यानंतर प्रजेला भयमुक्ती मिळाली. मृत्यूपूर्वी नरकासुराने श्रीकृष्णाकडे वर मागितला की, या दिवशी सूर्योदयापूर्वी अभ्यंगस्नान करणाऱ्या व्यक्तींना नरकयातना भोगाव्या लागू नयेत. भगवान श्रीकृष्णांनी त्याची विनंती मान्य केली, अशी पौराणिक मान्यता आहे.
नरकासुराचा वध करून आल्यानंतर भगवान श्रीकृष्णांनी तेल आणि उटणे लावून स्नान केले, असेही कथेत सांगितले जाते. तेव्हापासून नरक चतुर्दशीच्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी अभ्यंगस्नान करण्याची परंपरा सुरू झाली, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
अभ्यंगस्नान आणि आघाड्याच्या वनस्पतीचे महत्त्व
नरक चतुर्दशीच्या दिवशी अभ्यंगस्नान करताना आघाड्याची फांदी किंवा पाने शरीरावरून फिरवण्याची परंपरा आहे. यावेळी पुढील मंत्र म्हटला जातो.
मंत्र :
सीतालोष्ठसमायुक्तसकण्टकदलान्वित।
हर पापमपामार्ग भ्राम्यमाणः पुनः पुनः॥
मंत्राचा अर्थ : हे अपामार्ग अर्थात आघाड्याच्या वनस्पती, तुझ्या माध्यमातून माझ्या सर्व पापांचा, दोषांचा आणि त्रासांचा नाश होवो. माझ्या जीवनातील नकारात्मकता दूर होऊन शुद्धता आणि मांगल्य प्राप्त होवो, अशी प्रार्थना या मंत्रातून केली जाते.
स्नानानंतर दक्षिण दिशेला तोंड करून यमराजाला पाणी आणि काळे तीळ अर्पण करून तर्पण करण्याचीही परंपरा आहे. याला यमतर्पण असे म्हणतात. यामुळे अकाली मृत्यूचे भय दूर होते आणि कुटुंबाचे रक्षण होते, अशी धार्मिक मान्यता आहे.
यमदीपदान : अकाली मृत्यूच्या भयापासून रक्षणाची श्रद्धा
नरक चतुर्दशीच्या संध्याकाळी यमराजासाठी दीपदान करण्याची महत्त्वपूर्ण परंपरा आहे. याला 'यमदीपदान' असे म्हणतात. या दिवशी घराच्या बाहेर किंवा मुख्य दरवाजाजवळ पिठाचा अथवा मातीचा चौमुखी दिवा तयार केला जातो. त्यामध्ये मोहरीचे किंवा तिळाचे तेल घालून चार वाती प्रज्वलित केल्या जातात.
हा दिवा दक्षिण दिशेला ठेवण्याची प्रथा आहे. कारण दक्षिण दिशा ही यमराजाची दिशा मानली जाते. यमदीपदान केल्याने कुटुंबातील सदस्यांचे अकाली मृत्यू, अपघात आणि संकटांपासून रक्षण होते, तसेच घरातील नकारात्मकता दूर होते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. या विधीतून मृत्यूच्या देवतेप्रती आदर व्यक्त करून दीर्घायुष्य आणि आरोग्याची प्रार्थना केली जाते.
अभ्यंगस्नानातील उटण्याचे आयुर्वेदिक महत्त्व
नरक चतुर्दशीच्या अभ्यंगस्नानात वापरल्या जाणाऱ्या उटण्याला विशेष महत्त्व आहे. पारंपरिक उटण्यात नागरमोथा, सुगंधी कचोरा, आंबेहळद, चंदन आणि वाळा यांसारख्या वनस्पतींचा समावेश केला जातो. या वनस्पतींना सुगंधी आणि त्वचेला प्रसन्नता देणारे गुणधर्म असल्याचे पारंपरिक आयुर्वेदिक पद्धतीत मानले जाते.
हिवाळ्याची सुरुवात होत असताना वातावरणात गारवा वाढतो. त्यामुळे त्वचा कोरडी पडणे, त्वचेचा ओलावा कमी होणे अशा समस्या जाणवू शकतात. अशा वेळी तेलमर्दन आणि उटण्याचा वापर केल्याने त्वचेला मऊपणा आणि तजेला मिळण्यास मदत होऊ शकते. पारंपरिक आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून तेलमर्दनामुळे वातदोषाचे शमन होण्यास मदत होते, असे मानले जाते.
अभ्यंगस्नानापूर्वीचे पारंपरिक विधी
नरक चतुर्दशीच्या पहाटे घरातील वातावरण मंगलमय असते. घरातील महिला पुरुषांना, मुलांना आणि कुटुंबातील सदस्यांना कपाळावर कुंकू व अक्षता लावून ओवाळतात. त्यानंतर शरीराला सुवासिक तेल लावून तेलमर्दन केले जाते. पारंपरिक पद्धतीनुसार शरीरावर तेल लावून काही वेळाने उटण्याने स्नान केले जाते.
या दिवशी आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण प्रथा म्हणजे कारीट फोडणे. स्नानासाठी जाण्यापूर्वी डाव्या पायाच्या अंगठ्याने कारीट हे कडू फळ फोडले जाते. त्याचा रस कपाळाला लावण्याचीही पद्धत आहे. कारीट फोडणे हे नरकासुराच्या वधाचे प्रतीक मानले जाते. नरकासुराच्या रूपातील अहंकार, क्रूरता आणि वाईट प्रवृत्तींचा नाश करून चांगुलपणाचा स्वीकार करण्याचा संदेश या कृतीतून दिला जातो.
आघाड्याची वनस्पती फिरवणे, तेलमर्दन, उटणे लावणे, कारीट फोडणे आणि अभ्यंगस्नान हे सर्व विधी एकत्रितपणे नरक चतुर्दशीच्या परंपरेला वेगळे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त करून देतात.
नरक चतुर्दशीचा जीवनाला संदेश
नरक चतुर्दशी ही केवळ नरकासुराच्या वधाची आठवण करून देणारी तिथी नाही, तर प्रत्येकाने आपल्या मनातील अहंकार, मत्सर, क्रोध, द्वेष आणि नकारात्मक विचारांचा नाश करण्याची प्रेरणा देणारा दिवस आहे. पहाटेचे अभ्यंगस्नान शरीराला ताजेतवाने करते, तर धार्मिक विधी मनामध्ये प्रसन्नता आणि सकारात्मकतेची भावना निर्माण करतात.
आपल्या संस्कृतीतील प्रत्येक सणामागे काही ना काही आरोग्यदायी, सामाजिक आणि आध्यात्मिक विचार दडलेला आहे. नरक चतुर्दशीच्या अभ्यंगस्नानातून शरीराची स्वच्छता, आरोग्याची काळजी, कुटुंबातील जिव्हाळा आणि वाईट प्रवृत्तींवर विजय मिळवण्याचा संदेश मिळतो.
अंधारातून प्रकाशाकडे, अस्वच्छतेतून स्वच्छतेकडे आणि नकारात्मकतेतून सकारात्मकतेकडे नेणारा हा सण प्रत्येकाच्या जीवनात आनंद, आरोग्य, समाधान आणि मांगल्य घेऊन येवो, हीच सदिच्छा!
लेखिका : ज्योतिषाचार्य डॉ. सौ. सृष्टी मोरे (पंडित)
सृष्टी ॲस्ट्रो गुरुकुल, कोल्हापूर
ज्योतिषशास्त्र, वास्तुशास्त्र, मानसोपचार समुपदेशन आणि आध्यात्मिक प्रशिक्षक, अभ्यासक, लेखिका व मार्गदर्शक
अनुभव : २२+ वर्षे
संपर्क : ९६३७१२५११९
टिप्पणी पोस्ट करा