निसर्ग, कृषिसंस्कृती आणि पशुधनाप्रती कृतज्ञतेचा मंगलमय उत्सव : वसुबारस...!
दिवाळीच्या मंगलमय पर्वाची सुरुवात गोवत्स द्वादशीने; गाय आणि वासराच्या पूजनातून जपूया कृषिसंस्कृती, निसर्ग आणि मुक्या प्राण्यांप्रती प्रेमभावना!
भारतीय संस्कृतीत प्रत्येक सणाला धार्मिक, आध्यात्मिक आणि सामाजिक महत्त्व आहे. दिवाळी हा प्रकाशाचा, आनंदाचा आणि समृद्धीचा सण. या मंगलमय दीपोत्सवाची सुरुवात वसुबारस या सणाने होते. 'वसु' म्हणजे धन, द्रव्य किंवा संपत्ती आणि 'बारस' म्हणजे द्वादशी तिथी. वसुबारसच्या दिवशी सवत्स गायीची म्हणजेच गाय आणि तिच्या वासराची पूजा करून गोमातेप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. शेतीप्रधान महाराष्ट्रात वसुबारसपासूनच दिवाळीच्या आनंदोत्सवाला आणि घराच्या दारात पणत्या लावण्याच्या परंपरेला सुरुवात होते.
वसुबारस म्हणजे काय?
आश्विन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील द्वादशीला वसुबारस साजरी केली जाते. या दिवसाला गोवत्स द्वादशी किंवा गोवत्स बारस असेही संबोधले जाते. धार्मिक परंपरेनुसार या दिवशी गाय आणि तिच्या वासराची पूजा केली जाते. गाय ही भारतीय संस्कृतीत केवळ एक पशू नसून मातृत्व, वात्सल्य, पवित्रता आणि समृद्धीचे प्रतीक मानली जाते.
गाय आपल्याला दूध देऊन पोषण करते. शेतीमध्ये शेणखताच्या माध्यमातून जमिनीची सुपीकता वाढवण्यास मदत करते. ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतही तिचे योगदान महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे गोमातेचे रक्षण करणे, तिची सेवा करणे आणि तिच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे हाच वसुबारसचा खरा संदेश आहे.
वसुबारसचे धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व
१. धनधान्य आणि समृद्धीचे प्रतीक : घरात सुख, शांती, समाधान आणि लक्ष्मीचा वास राहावा, कुटुंबात धनधान्याची भरभराट व्हावी, अशी प्रार्थना या दिवशी केली जाते.
२. मातृत्वाचा सन्मान : गाय आणि वासराच्या नात्यातून आई आणि लेकरामधील प्रेम, वात्सल्य आणि जिव्हाळ्याची भावना व्यक्त होते. मातृत्वाचा सन्मान करण्याचा संदेश हा सण देतो.
३. निसर्गाप्रती कृतज्ञता : शेती, दूध, शेणखत आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत गायीचे योगदान मोठे आहे. निसर्ग आणि पशुधन यांच्याशी असलेले आपले नाते जपण्याची जाणीव वसुबारस करून देते.
४. सात्त्विक जीवनमूल्यांची जोपासना : दया, करुणा, सेवा, प्रेम आणि परोपकार या मूल्यांचे महत्त्व या सणातून अधोरेखित होते.
५. कौटुंबिक सुख आणि समाधान : कुटुंबात प्रेम, एकोपा, आनंद आणि समृद्धी नांदावी, यासाठी गोमातेची मनोभावे पूजा केली जाते.
वसुबारसची पूजा कशी करावी?
वसुबारसच्या दिवशी गाय आणि वासराची पूजा करण्याची परंपरा आहे. पूजेसाठी पुढील विधी करता येतात.
गाय आणि वासराला स्वच्छ पाण्याने धुऊन स्वच्छ करावे.
त्यांच्या कपाळावर हळद-कुंकू लावावे.
फुले, हार आणि अक्षता अर्पण कराव्यात.
गायीला हिरवा चारा, गूळ आणि योग्य खाद्य द्यावे.
धूप आणि दीप प्रज्वलित करून गोमातेची आरती करावी.
कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना करावी.
पूजा करताना प्राण्यांना त्रास होणार नाही, याची काळजी घ्यावी. त्यांना प्रेमाने आणि आपुलकीने वागवणे हेच खरे पूजन आहे.
गोपाल कृष्णाच्या जीवनातून मिळणारा संदेश
भगवान श्रीकृष्णाचे जीवन गोमातेवरील प्रेम, निसर्गाशी असलेले नाते आणि करुणेचा सुंदर आदर्श सांगते. बालपणापासूनच गोपालक म्हणून त्यांनी गायींचे संगोपन केले. गोवर्धन पूजेच्या परंपरेतूनही निसर्ग, पशुधन आणि कृषिसंस्कृतीचे महत्त्व अधोरेखित होते.
आजच्या काळात पर्यावरण संवर्धन, पशुसंवर्धन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे रक्षण करणे ही काळाची गरज आहे. दूध, शेती, शेणखत आणि पर्यावरण यांच्याशी असलेले गायीचे नाते लक्षात घेऊन तिचे संरक्षण आणि संगोपन करण्याचा संकल्प प्रत्येकाने करायला हवा.
गोमातेच्या चरणी ठेवू श्रद्धेची फुले,
तिच्या सेवेत दडलेले जीवनाचे अनमोल मूल्य।
कृतज्ञतेने नतमस्तक होऊ या आज सारे,
सुख-समृद्धी नांदो प्रत्येकाच्या घरी!
रमा एकादशी : भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मीच्या आराधनेचे महत्त्व
कार्तिक महिन्यातील कृष्ण पक्षातील एकादशीला रमा एकादशी असे म्हणतात. हिंदू धर्मात या एकादशीला विशेष धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. 'रमा' हे माता लक्ष्मीचे एक नाव आहे. त्यामुळे या दिवशी भगवान विष्णूंसोबत माता लक्ष्मीचीही पूजा केली जाते.
धार्मिक मान्यतेनुसार रमा एकादशीचे व्रत केल्याने पापांचे क्षालन होते आणि जीवनात सुख-समृद्धी प्राप्त होते. ही एकादशी सामान्यतः दीपावलीच्या काही दिवस आधी येते.
रमा एकादशीचे पूजन कसे करावे?
सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत.
देवघराची स्वच्छता करून भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मीची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापित करावी.
भगवान विष्णूंना पिवळी फुले, तुळशीदल, चंदन आणि नैवेद्य अर्पण करावा.
माता लक्ष्मीची मनोभावे पूजा करावी.
'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' या मंत्राचा जप करावा.
शक्य असल्यास उपवास करून विष्णू-लक्ष्मीचे स्मरण करावे आणि गरजू व्यक्तींना अन्नदान करावे.
रमा एकादशीची पौराणिक कथा :
पद्मपुराणातील कथेनुसार, राजा मुचुकुंद यांची कन्या चंद्रभागा हिचा विवाह राजा शोभन याच्याशी झाला होता. एकदा शोभन आपल्या सासरी असताना रमा एकादशीचे व्रत आले. त्यानेही हे व्रत केले. व्रताच्या पुण्यप्रभावामुळे त्याला मंदराचल पर्वतावर एक सुंदर दिव्य नगरी प्राप्त झाली. मात्र ती नगरी अस्थिर होती. पुढे चंद्रभागाने आपल्या पुण्यप्रभावाने त्या नगरीला स्थैर्य प्राप्त करून दिले, अशी धार्मिक मान्यता आहे.
या कथेतून श्रद्धा, संयम, भक्ती आणि व्रताच्या पुण्याचे महत्त्व सांगितले जाते.
वसुबारसला काय करावे आणि काय शिकावे?
वसुबारस हा केवळ धार्मिक विधी करण्याचा दिवस नाही, तर आपल्या जीवनातील माणुसकी आणि संवेदनशीलता जागृत करण्याचा दिवस आहे. या दिवशी गोमातेची सेवा करावी, भुकेल्या प्राण्यांना अन्न द्यावे, मुक्या जीवांप्रती प्रेम आणि दयाभाव ठेवावा. गरजू व्यक्तींना मदत करून त्यांच्या जीवनातही आनंदाचा प्रकाश निर्माण करावा.
दीपावली म्हणजे केवळ घरातील दिव्यांची रोषणाई नव्हे, तर मनातील अंधकार दूर करून प्रेम, आपुलकी आणि माणुसकीचा प्रकाश पसरवण्याचा उत्सव आहे.
त्याचप्रमाणे दीपावली पाडवा आणि बलिप्रतिपदेच्या निमित्ताने केवळ सोन्या-चांदीची खरेदी किंवा भेटवस्तू देण्यापुरते सणाचे महत्त्व मर्यादित ठेवू नये. आपल्या अहंकाराचा त्याग करावा, नात्यांमध्ये प्रेम वाढवावे, संपत्तीचा योग्य उपयोग करावा आणि जीवनातील प्रत्येक चांगल्या गोष्टीबद्दल ईश्वराचे आभार मानावेत.
वसुबारसच्या पवित्र पर्वानिमित्त गोमातेची सेवा, निसर्गाचे संवर्धन आणि सर्व जीवांप्रती करुणेची भावना जोपासण्याचा संकल्प करूया. आपल्या प्रत्येकाच्या घरात सुख, शांती, समाधान आणि समृद्धी नांदो, हीच सदिच्छा!
आपणा सर्वांना वसुबारस, दीपावली पाडवा आणि बलिप्रतिपदेच्या हार्दिक मंगलमय शुभेच्छा
लेखिका : ज्योतिषाचार्य डॉ. सौ. सृष्टी मोरे (पंडित)
सृष्टी ॲस्ट्रो गुरुकुल, कोल्हापूर
ज्योतिषशास्त्र, वास्तुशास्त्र, मानसोपचार समुपदेशन आणि आध्यात्मिक प्रशिक्षक,अभ्यासक, लेखिका व मार्गदर्शक.
अनुभव : २२+ वर्षे
संपर्क : ९६३७१२५११९
टिप्पणी पोस्ट करा